Energetyczny konflikt Rosji i Białorusi

Przebieg i wyniki kryzysu zimowego pokazują, jak silnym narzędziem rurociągi wobec państw eksporterów ropy czy gazu. Tak jak podczas kryzysu ukraińskiego, fakt, że przez terytorium Białorusi idą rurociągi – był na tyle silnym argumentem w negocjacjach, że doprowadził do znaczących ustępstw ze strony Rosji. Dzięki rurociągowi gazowemu gazociąg jamalski, Białoruś utrzymała także w 2007 roku znacząco niższe ceny gazu niż sąsiednia Polska.

Rosji udało się znacząco zmniejszyć straty, jakie ponosiła, sprzedając o wiele tańsze ropę i gaz. Kwoty, jakimi Rosja dotowała Białoruś poprzez dostawy tańszych węglowodorów były szacowane na 7 miliardów $ rocznie. Nastąpiło znaczne ich zmniejszenie, jednak w samym gazie Białoruś zapłaci za dostawy 3,3 miliarda $ mniej niż Polska.

Także dochody z ropy naftowej zostaną znacząco zwiększone, szczególnie w następnych latach. Właśnie w tym perspektywicznym polepszaniu dla Rosji warunków eksportu – upatrywać można głównego sukcesu strony rosyjskiej. Harmonogram dochodzenia do europejskich cen dla Białorusi jest dość długi i łagodny, jednak tak samo jak i w Rosji kończy różnice między rynkiem wewnętrznym(także białoruskim) i europejskim w 2011 roku. Udział Gazpromu w sieci dystrybucji jest co prawda bardzo kosztowny, spowoduje jednak większą pewność tego korytarza eksportowego dla Gazpromu.

W porównaniu z kryzysem ukraińskim Rosja znacznie lepiej przygotowała się do negocjacji. Poniosła ona wtedy duże straty na reputacji wiarygodnego dostawcy surowców. I to pomimo, że blokada dostaw trwała krótko, a eksport do Europy trwa bez najmniejszych przeszkód od dziesięcioleci. Tym razem zgromadzono duże rezerwy gazu w Niemczech i na Łotwie, prowadzono negocjacje z Ukrainą. Nie można też przecenić wsparcia sprzyjającej aury - ciepła zima osłabiła europejskie napięcie i dała Rosji poważny atut w negocjacjach.

Generalnie politycznie wydaje się, że Rosja zdobyła przewagę nad Europą w staraniach o Białoruś. Przyczyniła się do tego niezdecydowana postawa Unii, która ze względu na surowce energetyczne prowadziła ostrzejszą politykę wobec Białorusi niż wobec Moskwy. Podobnie Stany Zjednoczone Ameryki, których dezorientację w tym sporze widać jak na dłoni.

Rosja z pewnością przy ropie naftowej popełniła błąd zbyt radykalnego wprowadzenia stawek celnych i europejskich cen ropy. Szczególnie po porozumieniu gazowym, gdy ceny dla Białorusi wzrosły o 114%. Dodanie do tego tak potężnego szoku naftowego groziło bowiem gospodarce białoruskiej załamaniem. Być może, gdyby od razu zaproponowano mechanizmy stopniowego dochodzenia do cen rynkowych – nie byłoby przerwania dostaw ropy.

Jednak trudno się dziwić Rosji, że po wielu latach bycia ogrywanym i nie mogąc się doczekać realizacji podpisanych przez Białoruś zobowiązań – twardo przystąpiła do gry. Może za twardo.

Patrząc długofalowo na rezultaty działań prezydenta Białorusi, trzeba przyznać, że odniósł on duże sukcesy w osiąganiu korzyści ze związków gospodarczych z Rosją i swego tranzytowego położenia. Pomimo sposobów, które nie budzą uznania – osiągnął przez te lata bardzo wiele.

Białoruś doskonale wykorzystywała do tej pory swoją pozycję geograficzną i polityczne usytuowanie między Europą a Rosją. Jako członek wspólnoty politycznej z Rosją wygrywała z nią swe przewagi. Kilkakrotnie zobowiązywała się do zmiany warunków współpracy z Rosją, jednak za każdym razem udawało się jej uniknąć realizacji tych zobowiązań.

Białoruś otrzymywała najtańszy gaz z krajów europejskich (w przybliżeniu: sześć razy tańszy niż Polska). Cena 46,68 $/1000 m3 to był cena niewiarygodnie niska nawet jak na dawne kraje radzieckie (CIS), nie mówiąc już o Europie, gdzie gaz dochodził do 300 $/1000 m3. Tak niska cena to cena, po jakiej nie dostawał gazu żaden kraj.

Gospodarka białoruska otrzymywała bardzo tanie surowce, na którym bazował wzrost gospodarczy. A przecież podobnie jak z ropą - jest z gazem ziemnym. Gdy sąsiednie kraje (Polska na przykład) kupowały gaz po ok. 270 $/1000m3 – Białoruś płaciła 47$. Wzrost PKB osiągał dwucyfrowe wielkości, plasując Białoruś wśród „tygrysów Europy”:. Budżet państwa także był zasilany z tego, czego nie otrzymywała Rosja za eksport ropy czy paliw.

W czasie kryzysu prezydent Łukaszenko przez swe (z pewnością – nieeleganckie...) zachowanie uniknął też szokowego wzrostu cen surowców, który mógłby spowodować kryzys gospodarczy. Dzięki tym działaniom – rozłożono wzrost kosztów dla gospodarki i dla ludności na kilka lat, co zmniejsza siłę uderzenia i pozwala na przystosowanie się przedsiębiorstw.

W dalszym ciągu – mimo ostrych i bolesnych dla Rosji zachowań – Białoruś będzie przez Rosję dofinansowana. W samym gazie ziemnym jest to kwota 3,3 miliarda $ w ciągu roku (w ropie naftowej podobnie). Prezydent Putin osobiście i publicznie przypomniał o tym swoim sąsiadom.

Cena udziałów BiełTransGazu – to także sukces Białorusi, bowiem uzyskała najwyższą możliwą, jaka wynikała z oceny przygotowanej przez ABN Amro. Jeszcze kilka lat temu wyceniano tę firmę na 600 mln $. Podwojone opłaty za przesył to także składniki tego rachunku, który układa się dość korzystnie dla Białorusi. Wynegocjowała je, czy może wymusiła na Rosji, jednak twarda postawa się opłaca. Polscy negocjatorzy z PGNiG powinni się od nich uczyć.

Jednak dla Białorusi nadszedł chyba kres „złotego wieku” tanich nośników energii i surowców z Rosji.

Widowiskowość tego „kryzysu” wynikała z tego, że prezydent Łukaszenko używał mediów zachodnich jako narzędzia. I choć naprawdę niewiele się działo, to jednak napięcie medialne sięgało zenitu.

Nastawienie mediów zachodnich i polskich wobec Rosji, Gazpromu czy prezydenta Putina jest jednoznacznie negatywne. Rosja jest w sytuacji, gdy z jednej strony wymaga się od niej wyrównania cen gazu w kraju do cen rynkowych w imię uczciwej konkurencji, drugiej zaś krytykuje za próby wprowadzenia takich samych cen rynkowych dla krajów byłego Związku Radzieckiego. W takiej sytuacji straty wiarygodności wobec opinii publicznej są oczywiste. Jednak wśród polityków unijnych oprócz normalnej w takim wypadku retoryki – nie padły żadne poważne stwierdzenia. Unia była oburzona, że nie została powiadomiona o przerwach w dostawach. Także ani wśród polityków, a tym bardziej w świecie biznesu energetycznego, Rosja nie doznała uszczerbku.

Wręcz przeciwnie: zachodnie państwa tym mocniej uświadomiły sobie, że zależność w transporcie ropy i gazu od niepewnych politycznie krajów – jest poważnym zagrożeniem. Że Rosja gdyby odcięła dostawy surowców – poniosła by ogromne straty – brak środków z eksportu, zatrzymanie wydobycia. Natomiast kraj tranzytowy taki jak Białoruś – może to uczynić całkowicie bezkarnie. Choćby przez wprowadzenia myta, które podcina fundamenty wolnego handlu i globalnej gospodarce.

Rosja w obu kryzysach osiągnęła nie tylko poprawienie poziomu cen gazu i ropy, ale także uzgodniła kilkuletnie harmonogramy podwyższania cen gazu, taryf eksportowych. Dzięki czemu rosyjski budżet będzie dostawał większe dochody eksportowanych węglowodorów, a Gazprom przestanie tracić ogromne pieniądze.

Jednak rodzi się obawa o dotrzymanie tych umów, głównie przez stronę białoruską. Zachwiana pozycja polityczna prezydenta Łukaszenki doprowadza już dziś do nerwowych wypowiedzi („Rurociąg Północno Bałtycki to największa głupota w historii Rosji”) aż po działania odwetowe (myto i utrudnienia dla rosyjskiego transportu). Dlatego wciąż grożą nam kolejne kryzysy. Rosjanie już dziś oświadczają, że liczą się z kryzysem na przełomie roku 2007 i 2008 z powodu dużo gorszych warunków porozumienia,. Jakie przyjdzie wprowadzić Białorusi.

Praktyka też uczy ostrożności. Prezydent Łukaszenko podpisywał już wiele porozumień i doskonale potrafił się z nich... NIE wywiązywać. Można mieć obawy, czy nie będzie chciał jeszcze raz rozegrać swą grę i czy nie dojdzie do kolejnych utarczek przy wprowadzaniu coraz trudniejszych dla Białorusi cen. Dzisiejszy „sukces” jego pokerowej gry może mu podpowiadać różne, trudne do przewidzenia, kroki w jego strategii: „krok w tył, dwa kroki w przód”.

Dzisiejsze nerwowe ruchy mogą wskazywać, że kryzys może być szybciej niż przewidują Rosjanie.

Andrzej Szczęśniak